श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन – आचार्य शिष्य सम्बन्ध

श्रीः श्रीमते शठकोपाय नमः  श्रीमते रामानुजाय नमः  श्रीमद् वरवरमुनये नमः  श्री वानाचल महामुनये नमः

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन

<< पञ्चस‌ंस्कार

पञ्च संस्कारको माध्यमबाट कसरी जीवात्माले श्रीवैष्णव भएर जीवनको यात्रा शुरु गर्दछ भनेर विषय पछिल्लो लेखमा  वर्णन गरीयो । यस सम्प्रदायमा भएको अद्भुत आचार्य शिष्य सम्बन्धको बारेमा पनि जानकारी लिइयो । हाम्रो सम्प्रदायमा भएको यस्तो अद्भुत आचार्य शिष्य सम्बन्धको बारेमा हाम्रा पूर्वाचार्यहरुको सूक्तिहरुको आधारमा यो लेख तयार पारिएको छ ।

शास्त्रको अध्ययन गरेर शास्त्रको आदेशलाई आफ्नो व्यवहारमा लागू गरी शास्त्रकै अध्यापन गर्ने महापुरुषलाई आचार्य भनिन्छ । भगवान विष्णुको परत्व अर्थात सर्वोच्चता स्वीकार नगर्ने व्यक्ति सन्यासीनै भए पनि उ चाण्डाल हो भनेर शास्त्रमै उल्लेख भएको विषय हो । त्यसैले आचार्य श्रीवैष्णव नै हुनुपर्दछ । श्रीवैष्णव अर्थात जसले भगवान श्रीमन्नारायणलाई नै सर्वोच्च परामात्मा स्वीकार गर्दछ र आफ्नो हरेक क्षणमा भगवानकै भक्ति गर्दछ । हाम्रा पूर्वाचार्यहरुको शब्दमा हामीलाई मुल मन्त्र, द्वय मन्त्र र चरम मन्त्रको उपदेश गर्दै हामीलाई पञ्चसंस्कार गराउनुुहुने महापुरुषलाई आचार्य भनिन्छ ।

आचार्यको सन्निधिमा रहेर शिक्षा हासिल गर्ने व्यक्तिलाई शिष्य भनिन्छ । आचार्यको प्रत्यक्ष मार्गदर्शनमा शिष्यले आफुलाई आचार्यको इच्छानुसार नयाँ स्वरुपमा ढाल्दछ ।

श्रीरामानुज स्वामी र श्रीकूरेश स्वामी (उदाहरणीय आचार्य शिष्य)

आचार्य शिष्यको गुण वैभवहरुको बारेमा हाम्रा पूर्वाचार्यहरुले विस्तृतमा चर्चा गर्नुभएको छ । आचार्य शिष्य सम्बन्धलाई पूर्वाचार्यहरुले शास्त्रमै उल्लेख भए अनुसार पिता पुत्रको सम्बन्धसंग जोड्नुभएको छ । जसरी पुत्र सदैव आफ्नो पिता प्रति कृतज्ञ र निर्भर रहेको हुन्छ त्यसरी नै शिष्य पनि आफ्नो आचार्य प्रति कृतज्ञ र निर्भर रहेको हुन्छ ।

भगवत गीतामा गीताचार्य भगवान श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ “तद् विद्दि प्रणिपातेन परि प्रश्नेन सेवया । उपदेक्षन्ति ते ज्ञानम् ज्ञानिन तत्व दर्शिनः” यो श्लोकले आचार्य र शिष्यको गुणलाई प्रष्ट पार्दछ । हामीले विनम्रता पुर्वक आचार्यको समीपमा गई आचार्यको सेवा गरी विनम्रता पुर्वक सेवा गरी अत्यन्त नम्र भइ आचार्यलाई सम्प्रदाय सम्बन्धि जिज्ञासा राख्नुपर्दछ भनेर भगवान पहिलो प‌ङ्क्तिमा भगवान भन्नुहुन्छ । तत्पश्चात आचार्यले हामीलाई तत्व ज्ञान (भगवान सम्बन्धि ज्ञान) प्रदान गर्नुहुन्छ भनेर दोश्रो प‌ङ्क्तिमा भगवान भन्नुहुन्छ ।

आचार्यमा हुनुपर्ने केही गुणहरुको चर्चा यस प्रकार छ ।

  • आचार्यलाई महालक्ष्मीसंग तुलना गरिन्छ किनकि आचार्यले हामीलाई मोक्ष प्रदान गर्नको लागि भगवानमा सिफारिस (पुरुषकार) गर्नुहुन्छ ।
  • महालक्ष्मीले जस्तै आचार्यले पनि आफुलाई भगवानको दास मान्नुहुन्छ र भगवानलाई नै एकमात्र उपाय मानी सबै कार्यहरु भगवानको प्रसन्नताको लागि गर्नुहुन्छ ।
  • आचार्यले परिपूर्ण कृपादृष्टीले शिष्यलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ, शिष्यमा आत्माज्ञान तथा वैराग्यको विकास गर्नुहुन्छ र शिष्यलाई भगवत/भागवत कैंकर्यमा अाबद्द गराउनु हुन्छ ।
  • श्रीवरवरमूनी स्वामीजीको दिव्य सूक्तिमा उल्लेख भए अनुसार आचार्य सधैं आफ्नो शिष्यको आत्मा रक्षण गर्नमा लागि पर्नुहुन्छ ।
  • श्री पिल्लै लोकाचार्य स्वामीजी भन्नुहुन्छ “आचार्यलाई आफ्नो बारेमा, शिष्यको बारेमा र अन्तिम लक्ष्यको बारेमा पूर्ण ज्ञान हुन्छ ।”
    • आफुलाई आचार्य नमानीकन आफ्नो आचार्यलाईनै आचार्य मान्नुहुन्छ ।
    • आफ्नो शिष्यलाई समेत आफ्नो शिष्य नमानीकन आफ्नो आचार्यको शिष्य मान्नुहुन्छ ।
    • आचार्यले सधैंभरी एक परिपक्व शिष्य निर्माण गर्ने उद्देश्य राख्नुहुन्छ जसले नित्य निरन्तर भगवानको मंगलाशासन मात्र गरिरहन्छ ।
  • वार्तामाला ग्रन्थमा उल्लेख भए अनुसार र सामान्य शिष्टाचारको धर्ममा पनि आचार्यले आफ्नो शिष्यलाई अत्यन्त आदारका साथ व्यवहार गर्नुहुन्छ किनकी शिष्यले आचार्यको गुण, अनुभवको विश्लेषण बिना नै शास्त्रको आदेशानुसार आचार्यबाट सरंक्षणको लागि आचार्यमा आफुलाई समर्पण गर्नुहुन्छ ।
  • पूर्वाचार्यहरु बताउनुहुन्छ कि स्वयं भगवान पनि आचार्य बन्न रुचाउनुहुन्छ । त्यसैले हमीहरुको गुरुपरम्परा अनुसार भगवान प्रथमाचार्य हुनुहुन्छ । र, भगवान आफ्नो लागि आचार्यको चयन समेत गर्न रुचाउनुहुन्छ । त्यसैले भगवानले श्री वरवरमुनी स्वामीजीलाई आफ्नो पूर्ण आचार्य स्वीकार गर्नु भयो ।

शिष्यमा हुनुपर्ने गुणहरु यस प्रकार छन् ।

  • पिल्लै लोकाचार्य स्वामीजी भन्नुहुन्छ ।
    • शिष्यले आफुलाई एेश्वर्य र आत्मानुभव जस्ता विषयहरुबाट पर राखी मात्र भगवान र आचार्यमा केन्द्रीत राख्नुपर्छ।
    • कुनै पनि समयमा कुनै पनि प्रकारबाट आचार्यको सेवा गर्न शिष्य सधैंभरि तयार रहनुपर्छ ।
    • यस लौकिक संसारको सुखबाट शिष्य टाढा रहनुपर्छ ।
    • शिष्यमा सदा भगवत विषय र आचार्य कैंकर्यको अभिलाषा हुनुपर्दछ ।
    • भगवत भागवतहरुको प्रशंसा सुनेर शिष्यमा कहिल्यै पनि ईर्श्याको भावना जाग्नु हुँदैन ।
  • आफ्नो जीवन यापनको लागि चाहिने आधारभुत धन मात्र आफुसंग राखि बाँकी धन आफ्नो आचार्यको मान्नु पर्दछ ।
  • यामुनाचार्य स्वामीजीले वर्णन गर्नुभए अनुसार आफ्नो आचार्यलाई नै आफ्नो सर्वोपरि मान्नु पर्दछ ।
  • शिष्यले आफ्नो आचार्यको जीवन यापनमा सहयोग गर्नुपर्दछ ।
  • श्रीवरवरमूनी स्वामीजीले उपदेश रत्नमाला ग्रन्थमा उल्लेख गर्नुभए अनुसार यस संसारमा आफ्नो आचार्य रही रहँदा सम्म शिष्यले एक क्षण पनि आचार्यबाट टाढा हुनु हुँदैन ।
  • आचार्यको उपस्थितिमा शिष्यले सदा आचार्यको मंगलाशासन गर्नुपर्दछ र आचार्यले प्रदान गर्नुभएको अमूल्य शिक्षाको लागि आचार्य प्रति सदा ऋणी रहनु पर्दछ ।

शिष्यले आचार्यको आत्मरक्षण गर्नुलाई पनि अनुचित मानिएको छ । अर्थात शिष्यले कदापि आचार्यलाई स्वरुप शिक्षा दिनु हुँदैन र आचार्यले पनि शिष्यको देह रक्षण गर्नुलाई अनुचित मानिएको छ । अर्थात शिष्यले कदाचित आफ्नो आचार्यबाट जीवीकोपार्जनको लागि अर्थको अपेक्षा गर्नु हुँदैन ।

श्रीलोकाचार्य स्वामीजीले बताउनुभए अनुसार शिष्य बन्नु सजिलो कार्य होइन र हामीले जति नै ज्ञान प्राप्त गरेता पनि हामीलाई शिष्टाचार सम्बन्धी विषयको धेरै जानकारी हुँदैन । जीवात्माहरुसंग शिष्टाचार सम्बन्धी ज्ञान नभएको कारणले नै भगवानले नर ऋषीको रुपमा अवतार लिनुभयो र नारायण ऋषीको शिष्य बनी अष्टाक्षरी महामन्त्रको ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो । नारायण ऋषी पनि भगवानकै अवतार हुनुहुन्छ । भगवानले बद्री नारायण क्षेत्रमा नर नारायणको रुपमा अवतार लिनुको मुख्य कारण हो जीवात्माहरुलाई कसरी असल शिष्य बन्न सकिन्छ भनेर देखाउनु हो ।

अब हामी आचार्यलाई विभिन्न भागमा वर्गीकरण गरी सो को चर्चा गर्दछौं ।

अनुवृत्ति प्रसन्नाचार्य र कृपा मात्र प्रसन्नाचार्य

अनुवृत्ति प्रसन्नाचार्य

श्रीरामानुज स्वामीजी महाराजको समय भन्दा अघि आचार्यहरुले शिष्यहरुलाई स्वीकार गर्नुभन्दा अगाडि ति सम्भावित शिष्यहरुको परिक्षण गर्नुहुन्थ्यो । त्यसबेला आचार्यबाट शिष्यको रुपमा स्वीकार गरिनका लागि शिष्यहरुले आचार्यको निवासमा जानै पर्ने र आचार्यको १ वर्षसम्म नित्य सेवा गर्नै पर्ने नियम थियो ।

कृपा मात्र प्रसन्नाचार्य

आचार्यहरुले माथि उल्लेखित नियमहरुको पालना पश्चात मात्र शिष्यहरुलाई स्वीकार गर्दा धेरै जीवात्माहरुले शिष्यको योग्यताको अभावमा आचार्यबाट तिरस्कृत हुनु पर्ने र तत्पश्चात जीवात्माहरु सांसारिक सम्बन्धहरु त्यागी मोक्ष प्राप्त गर्न निरुत्साहित हुन सक्ने विषय श्रीरामानुज स्वामीजीले अनुभव गर्नुभयो । जीवात्माहरु माथि अपार करुणा राख्दै श्रीरामानुज स्वामीजीले यस नियमलाई केहि सरल बनाउनु भयो । श्री रामानुज स्वामीजीले भगवत विषयको ज्ञान राख्न चाहने जो कोहीलाई पनि आफ्नो शिष्यको रुपमा स्वीकार गर्दै श्रीवैष्णव सम्प्रदायको अपार ज्ञानको प्रचार प्रसार गर्नुभयो । श्रीरामानुज स्वामीजीले शिष्य बन्नको लागि आवश्यक योग्यतालाई सरलीकृत गर्नुभयो । योग्य भन्दापनि इच्छुकहरुलाई शिष्यको रुपमा स्वीकार गर्न थालियो । श्रीरामानुज स्वामीजीले आफ्ना सबै शिष्यहरुलाई यहि नियम अनुशरण गर्न निर्देशन दिनुभयो र आफ्नो अपार कृपाद्वारा हजारौं जीवात्माहरुलाई यस श्रीसम्प्रदायमा दीक्षीत गराउनु भयो । त्यसैले श्रीरामानुज स्वामीजी देखि सबै आचार्यहरुलाई कृपामात्र प्रसन्नाचार्य भनिन्छ ।

यस विषयलाई श्रीवरवरमुनी स्वामीजीले उपदेश रत्न माला ग्रन्थमा यसरी उल्लेख गर्नुभएको छ । “ओराण वलियाय् उपदेशित्तार् मुन्नोर् एरार् एतिराजर् इन्नरुलाल् पार् उलगिल् आशै उडैयोर्केल्लाम् आरियर्गाल् कूरुम् एन्रु पेशि वरम् परुत्तार् पिन् ”

उद्दारक अाचार्य र उपकारक अाचार्य

चरम उपाय निर्णय ग्रन्थमा नायनाराच्चान पिल्लै स्वामी दुई प्रकारका अाचार्यहरुकाे वर्णन गर्नुहुन्छ । यस ग्रन्थले श्रीरामानुज स्वामीकाे ख्यातिलाई सुस्पष्ट पार्दछ ।

उद्दारक अाचार्य

जीवात्मालाई यस संसारबाट माेक्ष प्राप्तिका लागि यस संसारबाट सजिलै परमपद वैकुण्ठ सम्म पुर्याउन सामर्थ्य राख्ने अाचार्यलाई उद्दारक अाचार्य भनिन्छ । तीन उद्दारक अाचार्यहरुमा भगवान श्रीमन्नारायण, श्री शठकाेप स्वामीजी र श्रीरामानुज स्वामीजी पर्नुहुन्छ । उहाँहरुकाे अलावा श्री वरवरमुनी स्वामीजी पनि उद्दारक अाचार्य हुनुहुन्छ किनकि उहाँ श्रीरामानुज स्वामीजीकै पुनरावतार हुनुहुन्छ भनी श्री एरुम्बि अप्पा अाफ्नाे वरवरमुनी शतक ग्रन्थमा अाज्ञा गर्नुहुन्छ ।

  • श्रीमन्नारायण प्रथमाचार्य हुुनुहुन्छ । उहाँ सर्वज्ञ, सर्वशक्तिवान अादि हुनुभएकाले सजिलै माेक्ष प्रदान गर्न सक्नुहुन्छ ।

श्रीरंगनाथ – श्रीरंगम्

  • श्रीशठकाेप स्वामीजीलाई भगवानले संसारी जीवात्मा हरुलाई ज्ञान प्रदान गर्न र सुमार्गमा ल्याउनकाे लागि चयन गर्नुभएकाे हुँदा उहाँ (श्रीशठकाेप स्वामीजी) माेक्ष प्रदान गर्न सक्षम हुनुहुन्छ । यस विषयलाई सहस्रगीतिमा उहाँकै शब्दबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । “पाेन्नुलगु अालिराे भुवनि मुञुतु अालीराे” । श्रीशठकाेप स्वामीजीले चराहरु दुत बनाई भगवान समक्षा खबर पठाउँदै गर्दा  भन्नुहुन्छ कि उहाँ (श्रीशठकाेप स्वामीजी) जीवात्माहरुलाई भगवानमा सिफारिश गरे पश्चात नित्य विभुती र लीला विभुती दुबै प्रदान गर्न सक्नुहुन्छ ।
  • श्रीरामानुज स्वामीजीलाई भगवान श्रीरंगनाथ र श्रीनिवासले उडयवर अर्थात दुवै विभुतिका नियन्त्रक भनि घाेषणा गर्नुभएकाे छ । श्रीरामानुज स्वामीजी भगवद अनुभवमा मग्न हुनुका साथै यस लिलाविभुतिमा पनि १२० वर्ष सम्म रहेर भगवानकाे कैंकर्य पूर्णरुपमा गर्नुभयाे । श्रीस्वामीजीले मन्दिरहरुमा अाराधना पद्दतिलाई विधिवत गर्नुभयाे हजाराैं शिष्यहरुलाई दीक्षा प्रदान गर्नुभयाे एवं श्रीसम्प्रदायकाे प्रचारका लागि ७४ सिंहाशनाधिपतिहरुकाे स्थापन गर्नुभयाे ।
श्रीरामानुज स्वामीजी – भुतपुरी

श्रीरामानुज स्वामी शास्त्र अनुसार व्यवहार गर्नुहुन्छ । उहाँ जीवात्माकाे ईच्छा र कर्म अनुसार जीदवात्माहरुलाई माेक्ष प्रदान गर्नुहुन्छ वा यसै संसारमा राख्नुहुन्छ । त्यसैले नायनाराच्चान पिल्लै स्वामीजी याे निर्णय गर्नुहुन्छ कि श्रीरामानुज स्वामीजी नै पूर्ण उद्दारक अाचार्य हुनुहुन्छ ।

श्रीशठकाेप सुरी अाल्वारले यस ज्ञान प्राप्त गरे पश्चात संसारहरुलाई केहि उपदेश (दिव्य प्रबन्ध उपदेश) गरेर भगवद अनुभवमा यति मग्न हुनुभयाे कि उहाँले सानै उमेरमा यस संसारकाे परित्याग गर्नुभयाे ।

श्रीरामानुज स्वामीजीले परम कृपाद्वारा माेक्ष चाहने मुमुक्षुहरुलाई माेक्ष प्रदान गरी भगवानकाे सेवामा पठाउनु भयाे ।

त्यसैले नायनाराच्चान पिल्लै स्वामीजी याे निर्णय गर्नुहुन्छ कि श्रीरामानुज स्वामीजी नै पूर्ण उद्दारक अाचार्य हुनुहुन्छ ।

उपकारक अाचार्य

जीवात्माहरुलाई उद्दारक अाचार्य समक्ष नेतृत्व गर्न सक्षम अाचार्यहरुलाई उपकारक अाचार्य भनिन्छ । श्रीसम्प्रदायमा श्रीरामानुज सम्बन्ध अन्तर्गतका हाम्रा अाचार्यसम्मका सबै अाचार्य परम्परालाई उपकारक अाचार्य भनिन्छ । हामीलाई पञ्चसंस्कारबाट दीक्षित गराउने समयमा हाम्राे अाचार्यले श्रीरामानुज स्वामीजी समक्ष अाफ्नाे गुरुपरम्परा द्वारा हामीलाई भगवान समक्ष मुमुक्षुकाे रुपमा पुर्याउनकाे लागि अनुराेध गर्नुहुन्छ ।

उद्दारक अाचार्य र उपकारक अाचार्य दुबै बराबर सम्माननीय हुनुहुन्छ यद्यपि श्रीरामानुज स्वामीजीकाे श्रीसम्प्रदायमा विशेष स्थान छ । श्रीवरवरमुनी स्वामीजी अाफ्नाे उपदेश रत्नमाला ग्रन्थकाे सुरुवात श्रीशैलेश स्वामीजीकाे तनियनबाट गरी श्रीरामानुज स्वामीजीकाे तनियनबाट अन्त्य गरी हामीलाई वास्तविक पद्दतिकाे ज्ञान दिनुहुन्छ ।

समाश्रयण अाचार्य र ज्ञान अाचार्य

  • समाश्रयण अाचार्यले हामीलाई पञ्चसंस्कार गराउनुहुन्छ ।
  • ज्ञान अाचार्यबाट हामी सम्प्रदाय सम्बन्धि ग्रन्थ कालक्षेप अादि सुनेर हाम्राे अात्म ज्ञानकाे विकास गर्छौं ।

हामी हाम्राे समाश्रयण अाचार्य प्रति सदैव कृतज्ञ एव‌ं उहाँकाे कृपा प्रति ऋणी रहन्छौं एवं उहाँप्रति हामी पूर्ण रुपमा समर्पित रहन्छौं त्यसैगरी ज्ञान अाचार्य प्रति पनि बराबरकाे सम्मान हुनुपर्छ। कसैकाे त समाश्रयण गराउने अाचार्य र ज्ञान प्रदान गर्ने अाचार्य एकै हुनुहुन्छ । श्रीवचन भुषण ग्रन्थ अनुसार त सबै श्रीवैष्णवहरु प्रति अाचार्यकाे भावना राखी अाचार्य सरीनै सम्मान गर्नुपर्छ ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा शिष्य अाफ्नाे अाचार्य प्रति सधै‌ निर्भर रहनु पर्छ । शिष्यले अाचार्यकाे दैनिक जीवीकाकाे पनि दायित्व वहन गर्नुपर्छ । अाचार्यकाे सान्निध्यमा निरन्तर रहनु पर्छ र उहाँकाे अावश्यकतालाई सघाउनु पर्छ ।

हाम्रा पूर्वाचार्यहरुकाे जीवनीबाट अाचार्य शिष्य सम्बन्धमा केहि अद्भुत उदाहारणहरु सिक्न पाईन्छ । केहि उदाहारणहरु यस प्रकार छन् ।

  • श्रीराममिश्र स्वामीजीले अाफ्नाे अाचार्य श्रीपुण्डरीकाक्ष स्वामीजीकाे घरेलु निवासमा कैंकर्य गर्नुहुन्थ्याे ।
  • श्रीराममिश्र स्वामीजीकाे परिपूर्ण प्रयत्नबाट श्रीयामुनाचार्य स्वामीजी श्रीसम्प्रदायमा प्रवेश गर्नुभयाे ।
  • श्रीरामानुज स्वामीजी अाचार्य भएर पनि अाफ्नाे शिष्य श्रीकूरेश स्वामीजीकाे धेरै सम्मान गर्नुहुन्थ्याे ।
  • कुनै समयमा श्रीरामानुज स्वामीजी श्रीकूरेश स्वामीजी संग केहि कारणले अप्रसन्न हुनुभएकाे बेलामा श्रीकूरेश स्वामीजीले दास त श्रीरामानुज स्वामीजीकाे धन बस्तु हाे दास माथि श्रीस्वामीजीकाे पूर्ण अधिकार भएकाे हुनाले श्रीस्वामीजीले दास प्रति इच्छानुसार व्यवहार गर्न सक्नुहुन्छ ।
  • श्रीगाेविन्दाचार्य स्वामीजी अाफ्नाे अाचार्य शयन गर्नुपुर्व अाचार्यकाे खाटमा पहिला अाफु सुतेर खाटकाे परिक्षण गर्नु हुन्थ्याे । कसैले यसाे गर्दा पाप लाग्ला कि भनेर साेध्दा श्रीगाेविन्दाचार्य स्वामीजीले भन्नुहुन्थ्याे कि अाचार्य सुत्ने खाट सजिलाे छ कि छैन भनेर परिक्षण गर्दा पाप लाग्याे भने पनि लागाेस् तर मेराे अाचार्यले अानन्दले शयन गरेकाे म हेर्न चाहन्छु ।
  • श्रीरामानुज स्वामीजीले श्रीअनन्ताल्वान स्वामीजीसंग भन्नु भयाे कि श्रीपराशर भट्टर स्वामी मेरै समान हुनुहुन्छ र श्रीभट्टर स्वामीजीलाई मलाई सरहनै सम्मान गर्नु ।
  • श्रीभट्टर स्वामीजी र श्रीवेदान्ति स्वामीजीकाे बिचमा उत्कृष्ट वार्ता भएकाे पाईन्छ । श्रीवेदान्ति स्वामीजीले अाफ्नाे अाचार्य श्रीभट्टर स्वामीजीकाे सेवा गर्नकाे लागि गृहस्थाश्रम परित्याग गरि सन्यासी बन्नुभयाे । यदि मेराे सन्यासाश्रमले मेराे अाचार्यकाे सेवामा बाधा पुर्यायाे भने म मेराे त्रिदण्ड भाँचिदिन्छु भनेर श्रीवेदान्ति स्वामीजी भन्नुहुन्थ्याे ।
  • श्रीवेदान्ति स्वामीजीले श्रीकलिवैरिदास स्वामीजीकाे धारणालाई सधैं नै प्राेत्साहित गर्नुहुन्थ्याे यद्यपि श्रीकलिवैरिदास स्वामीजीका केहि व्याख्यानहरु श्रीश्रीवेदान्ति स्वामीजीकाे व्याख्यानसंग कहिलेकाँहि मिल्दैनथ्याे ।
  • पिनबलगिय पेरुमाल जीयर स्वामीजी अाफ्नाे अाचार्य श्रीकलिवैरिदास स्वामीजी कावेरी स्नान गरेर फर्कदा देखिने उहाँकाे ढाडकाे दर्शन गर्नकाे लागि मात्रै पनि यसै लिलाविभुतिमा बस्ने ईच्छा प्रकट गर्नुहुन्थ्याे ।
  • श्रीकूरकुलाेत्तम दासर स्वामीजीकाे ठुलाे प्रयत्नबाट श्रीशैलेश स्वामीजी श्रीसम्प्रदायमा प्रवेश गर्नुभयाे ।
  • श्रीवरवरमुनी स्वामीजीले अाफ्नाे अाचार्य श्रीशैलेश स्वामीजीकाे अादेशलाई नै अाफ्नाे एकमात्र उद्देश्य मान्नुहुन्थ्याे । श्रीवरवरमुनी स्वामीजीले एक पटक श्रीभाष्य अध्ययन गर्नुभयाे र श्रीभाष्यकाे व्याख्यान गर्नुभयाे तर अाफ्नाे जीवनकाे पुरा समय अरुलिचेयल दिव्य प्रबन्ध र रहस्य ग्रन्थमा केन्द्रीत गर्नुभयाे ।
  • भगवान श्रीरंगनाथले श्रीदेवी भूदेवीका साथ श्रीवरवरमुनी स्वामीजीबाट उहाँकै सन्निधिमा एक वर्षसम्म ईडु कालक्षेप श्रवण गर्नुभयाे र भगवानले  श्रीवरवरमुनी स्वामीजीलाई अाफ्नाे अाचार्य मानी अाफ्नाे शेष पर्यंक संभावनाकाे रुपमा प्रदान गर्नुभयाे । श्रीभगवानले श्रीवरवरमुनी स्वामीजीलाई अाँफैले तनियन प्रदान गर्नुभयाे जुन तनियन भगवानै अादेशानुसार अाजपनि हरेक श्रीवैष्णव गाेष्ठीमा गुरुपरम्पराकाे पारायणमा र दिव्यप्रबन्धकाे प्रारम्भ र अन्त्यमा उक्त तनियनकाे पाठ गरिन्छ ।
  • श्रीवरवरमुनी स्वामीजीले अाफ्नाे अासन शंख एवं चक्र अाफ्नाे अतिप्रिय शिष्य श्रीवानमामलै जीयर स्वामीलाई प्रदान गर्नुभयाे र श्रीअप्पाचियारण्णालाई पञ्चसंस्कार गराउनकाे लागि निर्देश गर्नुभयाे । त्यसैले अाज पनि श्रीवानमामलै जीयस स्वामीजीलाई साक्षात वरवरमुनी स्वामीजीकै सम्मान हरेक श्रीवैष्णव गाेष्ठीमा प्राप्त हुन्छ ।

अाचार्य शिष्य सम्बन्धमा धेरै उदाहरणहर पाईन्छ । माथि हामीले केहि दृष्टान्थहरुकाे चर्चा गर्याैं ।

आल्वार तिरुवडिगले शरणम् ।

एम्पेरुमानार तिरुवडिगले शरणम् ।
जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।
श्री वानमामलै रामानुज जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।।

अडियन् प्रमोद रामानुज दास (नेपाल)

श्रोत – http://ponnadi.blogspot.com/2015/12/simple-guide-to-srivaishnavam-acharya-sishya.html

archived in https://srivaishnavagranthamsnepali.wordpress.com/

प्रमेय (लक्ष्य) – http://koyil.org
प्रमाण (शास्त्र) – http://granthams.koyil.org
प्रमाता (आचार्य) –  http://acharyas.koyil.org
श्रीवैष्णव बालबालिकाहरुको लागि – http://pillai.koyil.org

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन – पञ्चस‌ंस्कार

श्रीः श्रीमते शठकोपाय नमः  श्रीमते रामानुजाय नमः  श्रीमद् वरवरमुनये नमः  श्री वानाचल महामुनये नमः

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन

<< परिचय

श्रीमहापूर्ण स्वामीजीले श्रीरामानुज स्वामीजीलाई समाश्रयण गराउनु हुँदै ।

 

श्रीवैष्णव कसरी बन्न सकिन्छ?

श्रीवैष्णव बन्नको लागि हाम्रा पूर्वाचार्यहरुले कार्यविधि तय गर्नुभएको छ । यस विधिले साधारण जीवात्मालाई श्रीसम्प्रदायमा प्रवेश गराउँदछ । यस विधिलाई पञ्चसंस्कार भनिन्छ ।

संस्कार भनेको शुद्दिकरणको प्रकृया हो । अशुद्द अवस्थाबाट शुद्द अवस्थामा रुपान्तरण गर्ने प्रकृया नै संस्कार हो । यहि विधिद्वारा हामी सर्वप्रथम श्रीवैष्णव हुन्छौं । जसरी ब्राम्हण परिवारमा जन्मेर ब्रम्ह यज्ञ विधिद्वारा ब्राम्हण बन्न सुलभ हुन्छ, त्यसरी नै श्रीवैष्णव परिवारमा जन्मेर पञ्चसंस्कार विधिद्वारा श्रीवैष्णव बन्न सुलभ हुन्छ । यहाँ ब्राम्हण परिवारको उदाहारण दिनुको तात्पर्य यो हो कि श्रीवैष्णव बन्नको लागि श्रीवैष्णव परिवारमा जन्म लिनु अावश्यक छैन तर ब्राम्हण हुनको लागि ब्राम्हण परिवारमै जन्मनु पर्दछ । श्रीवैष्णवत्व अात्मासंग जोडिएको विषय हो जबकी ब्राम्हणत्व शरीरसंग जोडिएको विषय हो । श्रीवैष्णव सम्प्रदायमा कोहि कसैलाई पनि जातका आधारमा, राष्ट्रियताका आधारमा, लिंगका अाधारमा, अार्थिक अवस्थाका अाधारमा र पारिवारिक अवस्थाका अाधारमा भेदभाव गरिंदैन । मोक्ष प्राप्तिको चाहना गर्ने जो कोहि पनि श्रीवैष्णव बन्न सक्दछन् । र, श्रीवैष्णव भैसके पश्चात ब्रम्हाजी, शिवजी, दुर्गाजी, इन्द्र, वरुण आदि देवी देवताहरुसंगको र ति देवीदेवताहरुको आराधना गर्ने मानिसहरुसंगको सत्संग त्याग्नु पर्दछ किनकि देवीदेवताहरु त भगवान श्रीहरिद्वारा यो संसार चलाउनको लागि खटाइएका विभिन्न विभागका प्रमुखहरु जस्तै हुनुहुन्छ ।

पञ्चसंस्कार

कुनै एक जीवात्मालाई श्रीवैष्णव बनाउनको लागि शास्त्रहरुमा उल्लेख गरिएको प्रकृयालाई पञ्चसंस्कार (समाश्रयणम्) भनिन्छ । ” “तापः पुण्ड्रः तथा नामः मन्त्रो यागश्च पञ्चमः भन्ने श्लोकले पञ्चसंस्कारको विविध पक्षहरुको बारेमा चर्चा गरेको छ । पञ्चसंस्कारका पाँच विशेष संस्कारहरु यस प्रकार छन् ।

  • ताप – शंख चक्र लगाउने प्रकृया – तप्त शंख र चक्रको छाप हाम्रो बाहुहरुमा लगाउने प्रकृया । शंख र चक्रले हामीलाई भगवानको वस्तुको रुपमा परिचित गराउँदछ । जसरी कुनै बस्तुमा त्यस बस्तुको मालिकको नाम लेखिएको हुन्छ त्यसरी नै श्रीवैष्णवहरुले भगवानको चिन्हहरुको धारण गर्नुपर्दछ किनकि हाम्रा मालिक स्वयं भगवान हुनुहुन्छ ।
  • पुण्ड्र – द्वादश उर्ध्व पुण्ड्र धारण – पुरुषले आफ्नो शरीरको १२ भागमा उर्ध्व पुण्ड्र ( तिलक र श्रीचूर्ण) धारण गर्ने र स्त्रीले निधारमा मात्र तिलक र श्रीचूर्ण धारण गर्ने ।
  • नाम – दास्य नाम – श्रीवैष्णव भैसके पश्चात आफ्नो आचार्यद्वारा दिइने नयाँ नाम – पुरुषले सो नामको पछाडि रामानुज दास भन्ने  र स्त्रीले सो नामको पछाडि रामानुज दासी भन्ने । जस्तै मधुरकवि रामानुज दास, गोदा रामानुज दासी ।
  • मन्त्र उपदेश – श्रीवैष्णव भैसके पश्चात आफ्नो आचार्यबाट गोप्य मन्त्र प्राप्त गर्नु । मन्त्रको जप गर्नाले दुखबाट मुक्ति मिल्दछ । आचार्यबाट प्राप्त गरिने मुलमन्त्र, द्वयमन्त्र र चरम मन्त्रले यस संसारबाट मोक्ष मिल्दछ ।
  • याग – भगवान सेवा – आफ्नो घरमा नित्य भगवानको अाराधना गर्ने ।

योग्यता

अकिन्चन (आफुलाई अयोग्य तथा असमर्थ मान्नु) र अनन्य गतित्व (अरु कुनै गति वा उपेय नहुनु ) जस्ता दुइ गुणहरु भगवानमा शरणागत हुुनको लागि आवश्यक योग्यताहरु हुन् । यी दुई गुणहरुबाट युक्त भइएमा मात्र हामी भगवानमा पूर्णतः शरणागत हुन सक्छौं र भगवानबाट हाम्रो उद्दार हुन सक्छ ।

पञ्चसंस्कारको उद्देश्यहरु

  • तत्व ज्ञानन् मोक्ष लाभः भनेर शास्त्रमा लेखिए बमोजिम मोक्ष प्राप्तिका लागि ब्रम्ह विषयको वास्तविक ज्ञान हुनु पर्दछ । आफ्नो आचार्यबाट मन्त्र उपदेशको एक प्रमुख अंग अर्थ पञ्चकको ज्ञान (ब्रम्ह- ईश्वर, जीवात्मा- आत्मा, उपाय- भगवानलाई प्राप्त गर्ने साधन, उपेय- परिणाम अर्थात भगवान, विरोधि- भगवान प्राप्तिमा बाधाहरु) प्राप्त गरेर मात्र हामी वास्तविक लक्ष्य प्राप्त गर्नको लागि योग्य हुन्छौं । त्यो वास्तविक लक्ष्य भन्नाले भगवान श्रीयपतिको लागि नित्य विभुतीमा सदा कैंकर्य गरिरहनु हो । र वास्तविक ज्ञान भन्नाले आफुलाई भगवानमा पूर्णरुपले आश्रित मान्नु हो । यस्तो ज्ञान र उपेय पञ्चसंस्कारबाट मात्रै प्राप्य छ ।
  • यस संसारमा रहँदा आफ्नो आचार्य र श्रीवैष्णवहरुको सेवा तथा दिव्यदेश एवं आ आफ्नो घरमा विराजमान अर्चावतार भगवानको सेवाको अवसर पञ्चसंस्कारको उद्देश्य हो ।
  • आफुले जानेको श्रीसम्प्रदाय सम्बन्धि विषय अरुहरुको उद्दारको लागि अरु जीवात्माहरुलाई पनि अवगत गराउनु पर्दछ । श्रीरामानुज स्वामीजीले सधैंभरिनै श्रीभाष्य र भगवत विषयको ज्ञान प्राप्त गरी सो ज्ञान अरुलाई बाँड्नको लागि आफ्ना शिष्यहरुलाई भनिरहनु हुन्थ्यो । श्री भाष्य र भगवत विषयको ज्ञान प्राप्त गर्न प्रथमतः पञ्चसंस्कार आवश्यक छ ।

जीवात्मा र परमात्माको मिलन गराउने कार्य आचार्यले गर्नुहुन्छ । वास्तवमा श्रीरामानुज स्वामीजीले र हाम्रा पूर्वाचार्यहरुले सदैव आफुलाई आचार्य निष्ठ देखाउनु भयो । आफुलाई हरेक क्षण आचार्यमा समर्पित गर्ने प्रपन्नहरुलाई आचार्य निष्ठ भनिन्छ । पञ्चसंस्कार पश्चात जीवात्माले वास्तविक तत्व बुझी आफुलाई भगवानमा शरणागत गराउने भएकाले पञ्चसंस्कारको दिनलाई जीवात्माको वास्तविक जन्म दिवस मानिन्छ । भगवान र जीवात्माको सम्बन्ध पति(भगवान) र पत्नी (जीवात्मा) को जस्तो भएकाले अन्य देवी देवताहरुको परित्याग गर्नै पर्छ किनकी एक पतिब्रता नारीले आफ्नो पति बाहेक अन्यको बारेमा सोच्न पनि सक्दिनन् ।

श्रीवैष्णव सम्प्रदायको प्रमुख सिद्दान्त भनेको यो संसारको परित्याग तथा परमपद वैकुण्ठको प्राप्ति जहाँ नित्य निरन्तर श्रीयपति भगवानको कैंकर्य गर्न पाइन्छ ।

पञ्चसंस्कार कसले गराउन सक्नुहुन्छ?

श्रीवैष्णव सिद्दान्त अनादि काल देखि चलि अाएको भएता पनि यो सिद्दान्तको पुनर्जागरण आल्वारहरु तथा आचार्यहरुबाट भएको हो । श्रीनाथमुनी स्वामीजी तथा श्रीयामुनाचार्य स्वामीजीहरुको निर्देशनलाई अाधार लिइ लामो समय देखि लुप्तप्राय अवस्थामा रहेको यस श्रीसम्प्रदायलाई शास्त्रहरुको अध्ययनद्वारा भगवत रामानुज स्वामीजी महाराजले पुनः स्थापित गर्नुभयो । श्रीरामानुज स्वामीजी महाराजले ७४ सिंहाशनाधिपतिहरुको स्थापना गरेर उहाँहरुलाई पञ्चसंस्कार दिने अख्तियारी प्रदान गर्नुभयो । यसरी ७४ सिंहाशनाधिपतिहरुको परम्पराबाट चलिअाउनु भएका आचार्यहरुले पञ्चसंस्कार दिन सक्नुहुन्छ । श्रीवरवरमुनी स्वामीजीले अष्ठदिग्गज स्वामीजीहरु (संन्यासी जीयर स्वामी तथा गृहस्थ स्वामीजीहरु ) को ८ गद्दी नियुक्त गर्नुभयो र ति ८ गद्दी अन्तर्गतका परम्परामा हुनुभएका स्वामीजीहरुले पञ्चसंस्कार दिन सक्नुहुन्छ ।

हामीले पञ्चसंस्कार अर्थात समाश्रयण प्राप्त गरेको । गर्ने दिनमा के गर्नु पर्छ ?

  • बिहान सबेरै उठ्ने ।
  • भगवान, आल्वारहरु र आचार्यहरुको ध्यान गर्ने । किनकी यो दिन हाम्रो वास्तविक जन्म दिवस हो ।
  • स्नान, उर्ध्वपुण्ड्र धारण तथा सन्ध्याबन्धन जस्ता नित्य कर्महरु गर्ने ।
  • समयमै आचार्यको मठमा जाने । फल, भगवान र आचार्यको लागि वस्त्र र तथा आफ्नो क्षमता अनुसारको सम्भावना अर्थात दक्षिणा लिएर जाने ।
  • समाश्रयण हुने ।
  • आचार्यको श्रीपादतिर्थ लिने ।
  • आचार्यको निर्देशनलाई ध्यान दिएर सुन्ने ।
  • आचार्यको मठमै प्रसाद पाउने ।
  • आचार्यको मठमै दिनभरी बसी आचार्यबाट सम्प्रदाय विषय यथाशक्य जान्ने ।
  • समाश्रयण भएको दिनमा आफ्नो कार्यस्थल जस्तै अफिस, व्यवसायमा जान हतार नगर्ने । यो दिन हाम्रो वास्तविक जन्म दिन भएकाले गुरुपरम्परा प्रति कृतज्ञ रहने ।

पञ्चसंस्कार प्रारम्भ हो वा अन्त्य हो ?

समाश्रयण एक साधारण कर्म हो र यो अन्त्य हो भन्ने भ्रम धेरैलाइ हुन्छ तर त्यस्तो होइन । समाश्रयण भनेको त श्रीवैष्णव जीवनको शुरुवात हो । अन्तिम लक्ष्य भनेको त भगवति महालक्ष्मीको पुरुषकारबाट श्रीमन्नारायण भगवानको सेवामा नित्त निरन्तर लाग्नु नै हो । यसको पद्दतिको बारेमा हाम्रा पूर्वाचार्यहरुले बताउनु भएको छ । सो पद्दति हो आफ्नो आचार्यको निर्देशन खुशीसाथ पालन गर्दै आचार्यको पुरुषकारद्वारा भगवानको प्राप्ति । हरेक जीवात्माले यो पद्दति आफ्नो दैनिक जीवनमा लागु गरेमा मोक्ष प्राप्त गर्दछ ।

मुमुक्षुप्पडि ग्रन्थको ११६ औ सुत्रमा श्री पिल्लै लोकाचार्य स्वामीजी श्रीवैष्णवहरुलाई निम्न बमोजिमका नियमहरु आज्ञा गर्नुहुन्छ ।

१ सबै सांसारिक बस्तुहरुको पूर्ण परित्याग ।

२ श्रीमन्नारायण भगवानलाईनै एकमात्र रक्षक मानी वहाँमै शरणागत हुनु ।

३ आफ्नो वास्तविक लक्ष्य (नित्य कैंकर्य) प्राप्तिमा परिपूर्ण विश्वाश राख्नु ।

४ आफ्नो वास्तविक लक्ष्य (नित्य कैंकर्य) प्राप्तिमा हरदम सधै लागिरहनु

५ यस संसारमा रहँदा दिव्य देशहरुमा विराजमान अर्चावतार भगवानको दिय्य गुणहरुको आनन्द लिंदै भगवत भागवत सेवामा मग्न रहनु ।

६ माथि उल्लेख भए बमोजिमका गुणहरुद्वारा युक्त भगवानका भक्तहरुलाई देख्दा खुशी हुनु र वहाँहरुसंगको सामीप्यताको इच्छा राख्नु ।

७ अष्टाक्षरी मन्त्र र द्वयमन्त्रको नित्य जप गरिरहनु ।

८ आफ्नो अस्मदाचार्यको सदैव भक्ति गरिरहनु ।

९ आचार्य र भगवान प्रति कृतज्ञ रहनु ।

१० ज्ञान, भक्ति र वैराग्यले सुसम्पन्न श्रीवैष्णवहरुको मात्र संगत गर्नु ।

अधिक जानकारीको लागि कृपया यो लिंक हेर्नुहोला  http://ponnadi.blogspot.in/2012/08/srivaishnava-lakshanam-5.html .

श्रीरामानुज स्वामीजी महाराजले पञ्चसंस्कारको पद्दतिलाई संस्थागत गर्नुभइ यसको प्रचार प्रसार समेत गर्नुभएकोमा हामी श्रीस्वामीजी प्रति सधैं कृतज्ञ रहनु पर्छ । श्रीस्वामीजीले हामीजस्ता अज्ञानी जीवात्माहरु प्रति अपार करुणा राख्दै हाम्रालागि मोक्ष मार्गको ढोका खोलिदिनु भयो ।

आल्वार तिरुवडिगले शरणम् ।

एम्पेरुमानार तिरुवडिगले शरणम् ।
जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।
श्री वानमामलै रामानुज जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।।

अडियन् प्रमोद रामानुज दास (नेपाल)

श्रोत – http://ponnadi.blogspot.com/2015/12/simple-guide-to-srivaishnavam-pancha-samskaram.html

archived in https://srivaishnavagranthamsnepali.wordpress.com/

प्रमेय (लक्ष्य) – http://koyil.org
प्रमाण (शास्त्र) – http://granthams.koyil.org
प्रमाता (आचार्य) –  http://acharyas.koyil.org
श्रीवैष्णव बालबालिकाहरुको लागि – http://pillai.koyil.org

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन – परिचय

श्रीः श्रीमते शठकोपाय नमः  श्रीमते रामानुजाय नमः  श्रीमद् वरवरमुनये नमः  श्री वानाचल महामुनये नमः

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन

<< पाठकलाई निर्देशन

srivaishna-guruparamparai

भगवान श्रीमन्नारायणले संसारी जीवात्माहरुमाथि अकारण करुणा राख्दै ति जीवात्माहरुलाई यस संसारबाट मोक्ष प्रदान गर्नको लागि यस संसारको सृष्टी गर्ने समयमानै ब्रम्हाजीलाई  शास्त्र (वेद) को ज्ञान दिनुहुन्छ । वैदिकहरुको लागि वेद सर्वोच्च प्रमाणको श्रोत हो । प्रमाता (अाचार्य) ले नै प्रमाण (शास्त्र) को माध्यमबाट प्रमेय (भगवान) को निर्धारण गर्न सक्नु हुन्छ अर्थात भगवान सम्बन्धि विषयको पुष्टी गर्नुहुन्छ । जसरी भगवानको अखिल हेय प्रत्यनिक (सबै अनैतिक गुणहरुको विपरित) र कल्याणैकतानत्वं (सबै मंगलमय दिव्य गुणहरुको वासस्थान) गुणहरुले गर्दा भगवान अन्य सबै रचनाहरु भन्दा पृथक हुनुहुन्छ, त्यसरी नै वेद पनि निम्नबमोजिमका गुणहरुले गर्दा अन्य सबै प्रमाणहरु भन्दा पृथक हुनुहुन्छ ।

  • अपौरुषेय- जसको रचना कुनै जीवात्माले गरेको होइन । संसारको प्रत्येक सृष्टीको समयमा भगवानले वेदको ज्ञान ब्रम्हाजीलाई दिनुहुन्छ र तत्पश्चात ब्रम्हाजीले वेदको प्रचार गर्नुहुन्छ । त्यसैले वेद व्यक्तिबाट हुनसक्ने त्रुटीहरुबाट मुक्त छ ।
  • नित्य- वेद अनादि हुनुहुन्छ । वेदको न कुनै शुरुवात छ न त कुनै अन्त्य छ । वेदलाई भगवानले समय समयमा प्रकट गर्नुहुन्छ र भगवान वेदको विषयवस्तुसंग पूर्णतः परिचित हुनुहुन्छ ।
  • स्वत प्रामाण्य- वेद वा वेदको व्याख्यान आफैमा यथेष्ट अर्थात पूर्ण प्रमाण हुनुहुन्छ । वेदको प्रामाणिकता सिद्द अर्थात प्रमाणित गर्नको लागि अन्य कुनै श्रोतको अावश्यकता पर्दैन ।

वेद भनेको शास्त्रहरुको बृहत स्वरुप हुनुहुन्छ । भविष्यमा जीवात्माहरुको सीमित बौद्दिक क्षमतालाई मध्यनजर गर्दै भगवान वेद व्यासले वेदालाई ऋगवेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेदमा विभाजन गर्नुभयो ।

वेदान्त वेदको सार हो । वेदान्त उपनिषदहरुको संकलन हो जसले भगवान सम्बन्धी जटील विषयहरुको चर्चा गर्दछ । उपनिषद ति महान् सन्त ऋषी महर्षीहरुको रचना हो जसले ब्रम्ह तत्वलाई विभिन्न पक्षहरुबाट विश्लेषण गर्नुभएको छ । वेदले आराधना पद्दतिको वर्णन गर्नुहुन्छ भने वेदान्तले हरेक आराधनाको लक्ष्य भगवान श्रीमन्नारायणको बारेमा चर्चा गर्नुहुन्छ । उपनिषदहरु धेरै छन् जसमध्ये तलका उपनिषदहरु मुख्य हुन् ।

  • एत्रेय
  • बृहदारण्यक
  • छान्दोग्य
  • ईशा
  • केन
  • कठ
  • कौशिदिकि
  • महा नारायण
  • माण्डुक्य
  • मुण्डक
  • प्रश्ण
  • सुभाल
  • श्वेताश्वतार
  • तैत्त्रीय

भगवान वेदव्यासले भाष्य गर्नुभएको ब्रम्ह सुत्र पनि वेदान्तको नै अंग हो किन भने ब्रम्ह सुत्र उपनिषदहरुको तात्पर्य सार हो । वेद अनन्त हुनुहुन्छ अर्थात अपरिमित अन्तहिन विशाल हुनुहुन्छ । त्यसैले वेदान्त पनि जटिल छ तर मानवको विवेक क्षमता सीमित छ । जसले गर्दा मानवले वेदान्तको अपव्याख्या गर्ने अर्थात गलत व्याख्या गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ । यस कारणले हामीले वेद र वेदान्तलाई स्मृति, इतिहास र पुराणहरुको माध्यमबाट बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।

  • मनु, विष्णु हारित, याज्ञवल्क्य अादि ऋषि महर्षिहरुद्वारा  संकलन गरिएकाे धर्म शास्त्रहरुहरुलाई स्मृति भनिन्छ ।
  • दुइ महाकाव्यहरु श्रीरामायण र श्रीमहाभारतको संग्रहलाई इतिहास भनिन्छ । श्रीरामायणलाई शरणागति शास्त्र भनिन्छ भने श्रीमहाभारतलाई पञ्चमवेद पनि भनिन्छ ।
  • पुराण भन्नाले ब्रम्हाजी द्वारा रचित ब्रम्ह पुराण, पद्म पुराण, विष्णु पुराण आदि जस्ता १८ पुराणहरु र तिनका अनेक उपपुराणहरुको संकलन बुझ्नुपर्छ । ति पुराणहरुमा ब्रम्हाजी स्वयं भन्नुहुन्छ कि उहाँ (ब्रम्हाजी) मा सत्व गुणको प्रभाव बढेको समयमा भगवान विष्णुको स्तुति गर्नुहुन्छ, उहाँमा रजोगुणको प्रभाव बढेको समयमा आफ्नै स्तुति गर्नुहुन्छ र तमोगुणको प्रभाव बढेको समयमा शिव, अग्नि आदि देवताहरुको स्तुति गर्नुहुन्छ ।

शास्त्रहरुबाट वास्तविक ज्ञान अार्जन गरी वास्तविक लक्ष्य प्राप्त गर्नुको सट्टा संसारीहरु सांसारिक तथा लौकिक आकांक्षा प्राप्त गर्न लागेको देखेर ति संसारीहरुलाई धर्मको मार्ग देखाउन भगवान स्वयं राम कृष्ण आदि अवतार लिइ यस धरातलमा अाउनुहुन्छ । तर संसारीहरु भगवानलाई चिन्दैनन र भगवानको अवहेलना गर्छन, भगवानसंग शत्रुता गर्छन । यस विषयलाई मनन गर्दै भगवानले जीवात्माहरुको उद्दारको लागि केहि विशेष जीवात्माहरुलाई नै दिव्य ज्ञान प्रदान गरेर यस संसारमा पठाउनु भयो । ति विशेष जीवात्माहरु नै आल्वारको रुपमा प्रसिद्द हुनुभयो । (आल्वारहरु भगवानको संकल्प अनुसार भगवानकै अंश स्वरुप यस संसारमा अर्थात दक्षीण भारतमा जीवात्माको रुपमा प्रकट हुनुभएकाे हो) । आल्वार भन्नाले भक्तिसागरमा अर्थात भगवत अनुभवमा डुब्नुभएका महापुरुष भन्ने अर्थ लाग्छ । आल्वारहरुमा प्रमुख नम्माल्वार अर्थात श्रीशठकोप स्वामी हुनुहुन्छ । श्रीशठकोप स्वामी प्रपन्न जन कुटस्थ, श्रीवैष्णव कुलपति आदि विशेषणद्वारा विभुषित हुनुहुन्छ । आल्वारहरुको संख्या १० छ । उहाँहरु यस प्रकार हुनुहुन्छ । पोइगइ आल्वार (सरोयोगी), पुतत्ताल्वार (भुतयोगी), पेइअाल्वार (महद्योगी), तिरुमञीसै अाल्वार (भक्तिसार), नम्माल्वार (शठकोप), कुलशेखर आल्वार, पेरीयाल्वार (भट्टनाथ), तोण्डरअडिप्पोडि आल्वार (भक्तांघ्रिरेणु), तिरुप्पाणी (योगीवाहान) र तिरुमंगै आल्वार (परकाल) । मधुरकवि आल्वार (श्रीशठकोप स्वामीजीको शिष्य) र आण्डाल (श्रीगोदादेवी) हरु पनि आल्वार गोष्ठीमा पर्नुहुन्छ । भगवानबाट परिपूर्ण मंगलाशासन प्राप्त गर्नुभएका आल्वारहरुले यस संसारमा दिव्य ज्ञान तथा भक्तिमार्गको प्रचार गर्नुभयो । उहाँहरु भगवत अनुभवमा ,चुर्लुम्म डुब्नु भएको भएता पनि उहाँहरुको मुख्य उद्देश्य भगवानको मंगलाशासन गर्नु नै थियो भन्ने कुरा उहाँहरुबाटै रचित दिव्य प्रबन्धहरुबाट प्रष्ट हुन्छ ।

आल्वारहरु वैकुण्ठ सवारी भए पश्चात पनि जीवात्माहरुलाई मोक्ष प्रदान गर्नको लागि भगवानले केहि विशेष आचार्यहरुलाई यस संसारमा अवतार गराउनु भयो । यस्ता महान आचार्यहरुको दिव्य सुगन्धी माला नाथमुनि स्वामीजी हुँदै श्रीवरवरमुनि स्वामीजी (मणवाल मामुनीगल) सम्म रहेको छ । (नाथमुनि स्वामीजी देखि वरवरमुनि स्वामीजी सम्मका अाचार्यहरुलाई पूर्वाचार्य भनिन्छ ),। यस्तो महान दिव्य सुगन्धी माला रुपी अाचार्य परम्पराको बिचमा भगवान भाष्यकार भगवद रामानुज स्वामीजी महाराज होइबक्सन्छ । श्रीरामानुज स्वामीजी महाराज अादिशेषको अवतार होइबक्सन्छ । श्रीरामानुज स्वामीजी महाराजले श्रीवैष्णव सम्प्रदाय र विशिष्टाद्वैत सिद्दान्तलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन विशेष नेतृत्व गर्नुभयो । पराशर, व्यास आदि महान ऋषि महर्षिहरुको रचनामा केन्द्रीत भइ श्रीरामानुज स्वामीजी महाराजले विशिष्टाद्वैत सिद्दान्तको प्रतिपादन गर्नुभयो । उहाँले ७४ सिंहाशनाधिपतिहरु (आफ्ना योग्य शिष्यहरु) को नियुक्ति गरी उहाँहरुलाई भगवान सम्बन्धि जीज्ञासु जन जनमा श्रीवैष्णव सम्प्रदाय पुर्याउन अर्थात प्रचार गर्न निर्देशन दिनुभयो । श्रीरामानुज स्वामीजीनै हामी सबैको मोक्ष प्रदाता तथा रक्षक हुनुभएको हुनाले यस श्रीवैष्णव सम्प्रदाय श्रीरामानुज दर्शनको रुपमा प्रसिद्द भयो । श्रीरामानुज स्वामीजी वैकुण्ठ सवारी भए पश्चात उहाँकै अपरावतारको रुपमा शेषावतार श्रीवरवरमुनी स्वामीजीको अवतार भयो । आल्वारहरुद्वारा रचित दिव्य प्रबन्धहरुको प्रचार प्रसार गर्नु श्रीवरवरमुनी स्वामीजीको अवतारको मुख्य कारण हो । श्रीरंगममा साक्षात भगवान रंगनाथले श्रीवरवरमुनी स्वामीजीलाई आफ्नो आचार्यको रुपमा स्वीकार गर्नुभयो र भगवानबाट शुरुभएको आचार्य परम्परा श्रीवरवरमुनी स्वामीजीमा परिपूर्ण गर्नुभयो । (गुरुपरम्पराको शुरुवात भगवानबाट शुरु भई श्रीवरवरमुनी स्वामीजीमा आएर समाप्त हुन्छ र तत्पश्चात आ आफ्नो गद्दी परम्परा अनुसारको गुरुपरम्परा तनियन प्रारम्भ हुन्छ ) । श्रीवरवरमुनी स्वामीजी महाराजको वैकुण्ठ सवारी पश्चात उहाँद्वारानै श्रीवैष्णव सम्प्रदाय चारै दिशामा प्रचार गर्नको लागि नियुक्त गरिनुभएका आफ्ना ८ अति प्रिय योग्य अष्ठदिग्गज शिष्यहरुबाट वर्तमान सम्म पनि यस श्रीवैष्णव सम्प्रदायको अनवरत रुपमा प्रचार प्रसार भैरहेको छ । उहाँ ८ अष्ठदिग्गज स्वामीजीहरुलाई नै ८ गद्दी भन्ने गरिन्छ । उक्त समयमा कुनै एक जनाबाट मात्रै यस सम्प्रदायको प्रचार प्रसार हुन कठीन देखेर श्रीवरवरमुनी स्वामीजीले आफ्नो अति प्रीय शिष्य श्रीपोन्नडिक्काल जीयर अर्थात श्रीवानमामलै रामानुज जीयर स्वामीजीको नेतृत्वमा उहाँ सहित अष्ठदिग्गज स्वामीजीहरुको चयन गर्नुभएको थियो । हालसम्म पनि आठै गद्दीका स्वामीजीहरुको परम्परा अनवरत चलिरहेकै छ र सदा सर्वदा चलिरहनेछ एवं पूर्वाचार्यहरुका ग्रन्थहरुको अनवरत प्रचार भैरहनेछ ।

आल्वार तिरुवडिगले शरणम् ।
एम्पेरुमानार तिरुवडिगले शरणम् ।
जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।
श्री वानमामलै रामानुज जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।।

अडियन् प्रमोद रामानुज दास (नेपाल)

Source – http://ponnadi.blogspot.com/2015/12/simple-guide-to-srivaishnavam-introduction.html

archived in https://srivaishnavagranthamsnepali.wordpress.com/

प्रमेय (लक्ष्य) – http://koyil.org
प्रमाण (शास्त्र)– http://granthams.koyil.org
प्रमाता (आचार्य)– https://guruparamparai.wordpress.com
श्रीवैष्णव बालबालिकाहरुको लागि– http://pillai.koyil.org

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन – पाठकलाई निर्देशन

श्री:  श्रीमते शठकोपाय नमः  श्रीमते रामानुजाय नमः  श्रीमद् वरवरमुनये नमः  श्री वानाचल महामुनये नमः

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय मार्गदर्शन

pramanam-sastram

श्रीवैष्णव सम्प्रदायमा प्रयोग हुने साधारण शब्दहरुको परिभाषा:

  • आचार्य- गुरु (समाश्रयण गराई मुल द्वय तथा चरम मन्त्र प्रदान गर्ने श्रीवैष्णव गुरु)
  • शिष्य – आचार्य परम्परानुसार योग्य गुरुबाट दीक्षीत श्रीवैष्णव
  • भगवान – लक्ष्मीपति श्रीमन्नारायण
  • अर्चा – श्रीवैष्णवहरुको घरमा तथा मन्दिरहरुमा मूर्तीको रुपमा बिराजमान भगवान
  • एम्पेरुमान, पेरुमाल – ईश्वर, लक्ष्मीपति श्रीमन्नारायण भगवान
  • एम्पेरुमानार – भगवान भाष्यकार श्री रामानुज स्वामीजी
  • पिरान – सहयोगी, उपकारक
  • पिराट्टी, तायार – भगवती महालक्ष्मी
  • मूलवर – श्रीवैष्णव मन्दिर तथा दिव्यदेशहरुमा बिराजमान अचल विग्रह भगवान
  • उत्सवर – श्रीवैष्णव मन्दिर तथा दिव्यदेशहरुमा बिराजमान चल विग्रह भगवान
  • आल्वार – द्वापर युगको अन्त तथा कलियुगको शुरुवात तिर दक्षिण भारतमा भगवानको संकल्प अनुसार अवतार लिनु भएका भक्तिसागरमा डुब्नुभएका १२ श्रीवैष्णव महापुरुषहरु (१ जना गोदाआमा सहित)
  • पूर्वाचार्य – भगवान देखि शुरु हुनु भएका श्रीवैष्णव आचार्यहरु
  • भागवत – श्रीवैष्णव
  • अरैयर – भगवानको सामुन्ने संगीत तथा आसनका साथ दिव्य प्रबन्ध गाउने महापुरुष श्रीवैष्णवहरु
  • ओराण वाञी आचार्य – भगवान रंगनाथ देखि वरवरमूनी स्वामीजी सम्मका निम्न बमोजिमका आचार्यहरु जसले आफ्नो समयमा श्रीवैष्णव सम्प्रदायको नेतृत्व गर्नुभयो ।
    • पेरीय पेरुमाल – श्री रंगनाथ भगवान
    • पेरीय पिराट्टी – श्री महालक्ष्मी रंगनायकी
    • सेनइ मुदलिआर – श्रीविश्वकसेन स्वामीजी
    • नम्मल्वार – श्रीशठकोप स्वामीजी
    • श्रीनाथमूनी स्वामीजी
    • उयकोण्डार – श्री पुण्डरीकाक्ष स्वामीजी
    • मणक्काल नम्बी – श्री राममिश्र स्वामीजी
    • आलवन्दार – श्री यामुनाचार्य स्वामीजी
    • पेरीय नम्बी – श्री महापूर्ण स्वामीजी
    • एम्पेरुमानार – श्री रामानुज स्वामीजी
    • एम्बार – श्री गोविन्दाचार्य स्वामीजी
    • भट्टर – श्री पराशर भट्टर स्वामीजी
    • नन्जीयर – श्री वेदान्ती स्वामीजी
    • नम्पिल्लै – श्री कलिवैरिदास स्वामीजी
    • वडक्कु तिरुविधि पिल्लै – श्री कृष्णपाद स्वामीजी
    • पिल्लै लोकाचार्य – श्री लोकाचार्य स्वामीजी
    • तिरुवायमोञी पिल्लै – श्री शैलेश स्वामीजी
    • अलगीय मणवाल मामुनीगल – श्री वरवरमी स्वामीजी
  • दिव्य प्रबन्ध – आल्वारहरुले भगवानको मंगलाशासन गर्दै द्रविड (तमिल) भाषामा गाउनुभएको ४००० गाथाहरु (पाशुर) जसलाई अरुलिचेयल पनि भनिन्छ ।
  • दिव्य दम्पत्ति – भगवान र महालक्ष्मीको दिव्य जोडी
  • दिव्य देश – आल्वारहरुले महिमा गान गर्नुभएको दिव्य क्षेत्रहरु जस्तै तोताद्री, श्रीरंगम, श्रीमुक्तिनाथ
  • दिव्य सूक्ति, श्री सूक्ति – भगवान,  आल्वार तथा आचार्यहश्रुको महावाणी
  • अभिमान स्थल – पूर्वाचार्य, आचार्यहरुको लागि अति प्रिय भगवानका स्थलहरु
  • पासुर – छन्द,  श्लोक
  • पधिगम – दशक अर्थात १० पासुरको संकलन
  • पत्तु – शतक अर्थात १०० पासुरको संकलन

सामान्य शब्द विशिष्ट अर्थ (श्रीवैष्णव सम्प्रदायमा सामान्यतया प्रयोग गरिने शब्दहरु)

  • कोयिल – श्रीरंगम
  • तिरुमला – श्रीवेंकटाद्री, तिरुमालिरुञ्चोलैलाई पनि तिरुमला भनिन्छ ।
  • पेरुमाल कोयिल – काञ्चीपूरम
  • पेरुमाल – श्रीराम भगवान
  • इलय पेरुमाल – श्री लक्ष्मण जी
  • पेरीय पेरुमाल – श्री रंगनाथ भगवान (अचल विग्रह)
  • नम्पेरुमाल – श्री रंगनाथ भगवान (चल विग्रह)
  • आल्वार – श्री शठकोप स्वामी
  • स्वामी – श्री रामानुज स्वामी
  • जीयर, पेरीय जीयर – श्री वरवरमूनी स्वामी
  • स्वरुप – वास्तविक प्राकृतिक स्वरुप, प्रकृति
  • रुप – आकार आकृति
  • गुण – मंगलमय विशिष्ट लक्षण
  • परत्व – सर्वोच्चता
  • सौलभ्य – सुलभ, सजिलै प्राप्त हुने
  • सौशिल्य – उदारता
  • सौन्दर्य – सुन्दरता
  • वात्सल्य – सहनशीलता, धैर्यता
  • माधुर्य – मधुरता
  • कृपा – करुणा, दया, अनुकम्पा
  • शास्त्र – श्रीवैष्णवहरुलाई निर्देश गर्ने आधिकारिक ग्रन्थहरु जस्तै वेद, वेदान्त, पाञ्चरात्र, इतिहास, पुराण, दिव्य प्रवन्धहरु, आचार्य पूर्वाचार्यहरुका स्तोत्र व्याख्याहरु
  • कर्म – कार्य (पुण्य पापसंग सम्बन्धित)
  • मोक्ष – मूक्ति
  • भगवत कैंकर्य मोक्ष – यस संसारबाट मोक्ष पश्चात परमपद (श्रीवैकुण्ठ) मा निरन्तर सेवामा मग्न हुने
  • कैवल्य – यस संसारबाट मोक्ष पश्चात निराकार नित्य आत्मानुभूति मोक्ष जहाँ श्रीपरवासुदेव भगवानको कुनै साथ हुँदैन
  • कर्म योग, ज्ञान योग र भक्ति योग – भगवानलाई प्राप्त गर्ने साधन
  • प्रपत्ति, शरणागति – पूर्ण समर्पण, भगवानलाई प्राप्त गर्ने एक मात्र उपाय भगनानै हुनुहुन्छ भन्ने विश्वास गर्नु । आफुलाई आचार्यको चरणकमल समर्पण गर्ने भागवतहरुलाई निष्ठावान प्रपन्न भनिन्छ ।
  • आचार्य निष्ठा – आचार्यको चरणकमलमा आफुलाई समर्पण गर्नु ।
  • आचार्याभिमान – आचार्य द्वारा स्नेहपूर्ण संरक्षण प्राप्त गर्नु ।
  • पञ्चसंस्कार, समाश्रयण – यस संसारमा र परमपदमा भगवत भागवत कैंकर्य सेवा गर्नको लागि कुनै एक मनुष्यलाई शुद्दिकरण गर्ने प्रकृया जुन निम्न बमोजिम गरिन्छ अर्थात श्रीवैष्णव हुने प्रकृया
    • ताप – तप्त शंख र चक्र हातको बाहुहरुमा आचार्यद्वारा लगाइने प्रकृया । जसरी कुनै पनि बस्तुमा उक्त बस्तुको स्वामी अर्थात मालिकको नाम अथवा चिन्ह अंकित गरिएको हुन्छ त्यसरी नै श्रीवैष्णवहरुको बाहुहरुमा तप्त शंख र चक्रको चिन्ह लगाउनुको अर्थ हुन्छ हामी भगवानको बस्तु हौं ।
    • पुण्ड्र – द्वादश उर्ध्वपुण्ड्र धारण – शरीरको बाह्र भागमा उर्ध्वपुण्ड्र (तिलक) र श्रीचूर्ण धारण गरी आफु भगवानको सम्बन्धी हुँ भन्ने भावना राख्नु र लोकमा देखाउनु ।
    • नाम – दास्य नाम – श्रीवैष्णव भैसके पश्चात आफ्नो आचार्यबाट दिइएको भगवान सम्बन्धी नयाँ नाम जसको पछाडि रामानुज दास वा रामानुज दासी राखिएको हुन्छ । जस्तो प्रमोद रामानुज दास, गोदा रामानुज दासी ।
    • मन्त्र – मन्त्रोपदेश – श्रीवैष्णव भैसके पश्चात आफ्नो आचार्यबाट गोप्य मन्त्र प्राप्त गर्नु । श्रीवैष्णव सम्प्रदायमा मुल मन्त्र (अष्टाक्षरी मन्त्र अर्थात तिरुमन्त्र) , द्वय मन्त्र र चरम मन्त्र गरी तीन मन्त्रहरु हुन्छन् । मन्त्रले हामीलाई यस संसारबाट मोक्ष मार्ग प्रदान गर्दछ ।
    • याग – भगवान सेवा – भगवान सेवा अर्थात तिरुआराधना पद्दति जान्ने प्रकृया ।
  • कैंकर्य – भगवान, आल्वार, आचार्य, भागवतको सेवा गर्नु जस्तै श्रीवैष्णव भागवतहरुलाई भोजन गराउनु, श्रीरामानुज सम्प्रदायलाई अगाडि बढाउने कार्य गर्नु आदि ।
  • तिरुआराधना – वैदिक पद्दति अनुसार भगवानको सेवा
  • तिरुवुल्लम – दिव्य हृदय
  • शेषी – स्वामी
  • शेष – दास
  • शेषत्व – श्रीलक्ष्मण जी महाराजले भगवानको निरन्तर सेवा गर्नु भएझैं कुनै पनि समयमा भगवानको सेवा गर्न तयार रहने भावना
  • पारतन्त्र – सम्पूर्ण रुपमा भगवान र भागवतको अधिनमा रहनु अथवा नियन्त्रणमा रहनु उदाहरणको लागि भरतजीले जस्तो भगवानको आज्ञा पालन गरि भगवानको बियोगमा रहन स्वीकार्नु ।
  • स्वतन्त्र – स्वतन्त्र भएको अनुभव
  • पुरुषकार – सिफारिश – जीवात्माहरु अयोग्य हुँदाहुँदै पनि तिनीहरुलाई स्वीकार गर्न भगवान समक्ष श्रीमहालक्ष्मीले सिफारिश गर्नु हुन्छ । अर्थात, हामी जीवात्माहरु अयोग्य हुँदाहुँदै पनि हामी माथि श्रीमहालक्ष्मीको अनन्य करुणा रहन्छ । हाम्रा आचार्यहरुलाई श्रीमहालक्ष्मीको प्रतिनिधि मानिएको छ । पुरुषकार गर्ने आचार्यका ३ प्रमुख गुणहरु हुन्छन् ।
    • जीवात्मा माथि कृपा
    • भगवान प्रति समर्पण भावना अर्थात पारतन्त्र
    • अनन्यार्थ – सम्पूर्ण रुपमा भगवानको अधिनमा रहनु
  • अन्य शेषत्व – भगवान वा भागवत बाहेक अरुको सेवा गर्नु अर्थात भगवान वा आचार्य बाहेक अन्य देवी देवतालाई आफ्नो स्वामी मान्नु
  • विषयान्तर – सांसारिक विषयमा लाग्नु अर्थात भगवान सम्बन्धी कैंयर्क बाहेकका कार्य गर्नु ।
  • देवतान्तर – भगवान श्रीमन्नारायण बाहेक अरु साधारण जीवात्मा, देवी देवतालाई नै भगवान मान्ने भुल गर्नु । वास्तविक भगवान त श्रीहरि श्रीमन्नारायण नै हुनुहुन्छ । समस्त देवी देवताहरु भगवानद्वारा यस   संसारको व्यवस्थापन गर्नको लागि खटाइएका विभागीय प्रमुख हुन् । देवी देवताहरु पनि सांसारिक कर्ममा बाँधिएका हुन्छन् ।
  • स्वगत स्वीकार – हामीले भगवान तथा आचार्यलाई स्वीकार गर्नु(म भन्ने शब्द प्रयोग गर्नु अहंकार हुन्छ)
  • परगत स्वीकार – भगवान तथा आचार्यले स्वइच्छाले हामीलाई स्वीकार्नु ।
  • निर्हेतुक कृपा – भगवानको हामी जीवात्मा प्रति अकारण नित्य करुणा
  • सहेतुक कृपा – जीवात्माले आफ्नो प्रयासबाट प्राप्त गरेको भगवत कृपा
  • नित्य – परमपद वैकुण्ठमा रहनुहुने परवासुदेव भगवानको नित्य सेवा गर्ने नित्य सूरीहरु जो सदा पवित्र तथा अनादि मुक्त हुनुहुन्छ ।
  • मुक्त – संसारमा कुनै समयमा बाँधिएका जीवात्मा जसले अन्ततोगत्वा आचार्यको माध्यमबाट भगवानमा शरणागत भै परमपद प्राप्त गर्छन् ।
  • बद्द – संसारी- यस संसारको सांसारिक माँयाजालमा हाल बाँधिएका जीवात्मा
  • मुमुक्षु – आचार्यको माध्यमबाट भगवानमा शरणागत भै मोक्ष प्राप्त गर्न चाहने जीवात्मा
  • प्रपन्न – भगवानमा शरणागत हुनुभएका श्रीवैष्णव ।
    • आर्त प्रपन्न – यस दुखी संसारबाट एकैपटक अर्थात तत्कालै मोक्ष चाहने श्रीवैष्णव
    • दृप्त प्रपन्न – भगवानमा शरणागत हुनुभएका श्रीवैष्णव जो यस संसारमा रहेर भगवान र भागवतको सेवा गर्दै अन्तमा परमपद प्राप्त गर्ने चाहना राख्नुहुन्छ ।
  • तिर्थ – पवित्र जल
  • श्रीपाद तिर्थ – चरणामृत – आचार्यको चरण कमलको तिर्थ (श्रीवैष्णव सम्प्रदायमा आफ्नो आचार्यको चरण परेको माटोलाई डल्लो पारी सो माटोलाई वर्षों सम्म आफ्नो साथमा आफ्नो आचार्यको चरणको प्रतिकको रुपमा राखी बिहान बेलुका तिलक गर्ने समयमा सो माटोको तिर्थ लिने गरिन्छ जसलाई पन श्रीपाद तिर्थ भनिन्छ ।)
  • भोग – भगवानलाई अर्पण गर्न योग्य प्रसाद (प्रसादको योग्यता पूर्वाचार्यहरुको आदेशानुसार हुन्छ)
  • प्रसाद – भगवानलाई अर्पण गरिएको पदार्थ जुन तत्पश्चात श्रीवैष्णवहरुका लागि भोजन हुन्छ ।
  • उच्चिष्ट – यस शब्दको अर्थ पनि प्रसाद नै हो । हुनत अरुको जुठोलाई पनि उच्चिष्ट भनिन्छ । तर यस शब्दको अर्थ श्रीवैष्णव भागवतले पाइसकेर बाँकी रहेको पवित्र प्रसाद भन्ने अर्थ लाग्छ ।
  • पडि – भोग
  • सात्तुप्पडि – चन्दनको लेप
  • शठारी, श्री शठकोप – भगवानको श्रीचरण कमल, भगवानको श्रीचरणकमलको रुप श्री शठकोप स्वामीजी हुनुहुन्छ ।
  • मधुरकवि – मधुरकवि आल्वार श्री शठकोप स्वामीजीको चरणकमल हुनुहुन्छ ।
  • श्रीरामानुज – आल्वार तिरुनगरीमा अवस्थित श्रीशठकोप स्वामीजीको चरणकमलको रुपमा श्रीरामानुज स्वामीजी हुनुहुन्छ । यसैगरी श्रीरामानुज स्वामी सबै आल्वारहरुको श्रीचरणकमल हुनुहुन्छ ।
  • मुदलिअण्डान – श्रीदाशरथी स्वामी श्री रामानुज स्वामीजीको चरणकमल हुनुहुन्छ ।
  • पोन्नडियाम सेंकमलम – श्रीवरवरमुनी स्वामीजी महाराजको श्रीचरणकमलः श्रीवानमामलै रामानुज जीयर स्वामीजी महाराज श्रीवरवरमुनी स्वामीजी महाराजको श्रीचरणकमल हुनुहुन्छ।
  • साधारणतया आचार्य निष्ठ शिष्यलाई आचार्यको चरणकमल भनिन्छ । जस्तै श्रीपराशर भट्टर स्वामीजी महाराज श्रीगोविन्दाचार्य स्वामीजीको चरणकमल हुनुहुन्छ । त्यसैगरी श्री वेदान्ती स्वामीजी श्रीपराशर भट्टर स्वामीजी महाराजको चरणकमल हुनुहुन्छ । श्री कलिबैरिदास स्वामीजी श्री वेदान्ती स्वामीजीको चरणकमल हुनुहुन्छ ।
  • विभूति – वैभव, सम्पत्ति
  • नित्य विभूति – श्रीपरमपद वैकुण्ठ जहाँ श्रीपरावासुदेव भगवानको नित्य बास हुन्छ ।
  • लिला विभूति – यस संसार
  • अडियेन, दास – श्रीवैष्णव सम्प्रदायमा आफुलाई सम्बोधन गर्दा पुरुषले अडियेन दास स्त्रीले अडियेन दासी भन्ने गरिन्छ । म भन्दा अहंकार अाउँछ ।
  • देवरर, श्रीमान् – अरु श्रीवैष्णवहरुलाई सम्बोधन गर्ने शब्द (साधारणतया पुरुष श्रीवैष्णवहरुलाई महात्माजी वा स्वामीजी भनिन्छ भने स्त्री श्रीवैष्णवहरुलाई आमाजी भनिन्छ ।)
  • एञुन्दरल्लुतल – आउनु, बस्नु (यो एक तमिल शब्द हो ।)
  • कण् वल्लरुतल् – शयन मुद्रा
  • निराट्टम – स्नान
  • शयनम् – शयन गर्नु
  • श्रीपादम् – मन्दिरहरुमा उत्सवको अवसरमा भगवान आल्वार आचार्यहरुलाई पालकीमा बिराजमान गराउनु
  • तिरुवडी – भगवान वा आचार्यको चरणकमलः श्रीसम्प्रदायमा हनुमानजी महाराजलाई पनि तिरुवडी भनी सम्बोधन गरिन्छ ।
  • व्याख्यान – समीक्षा, भाष्य, टिप्पणी
  • उपन्यास – सम्भाषण, उपदेश (आचार्यहरुबाट भनिएकाे सम्प्रदाय सम्बन्धी कथा)
  • कालक्षेप – आचार्यहरुबाट बुँदागत रुपमा शास्त्र, सम्प्रदाय सम्बन्धी मुल ग्रन्थ पढ्दै साे को व्याख्या गर्दै गरिने कथा ।
  • अष्टदिग्गज – श्रीवैष्णव सम्प्रदायलाई सबैतिर प्रचार प्रसार गर्नको लागि जीवात्माहरुलाई श्रीवैष्णव बनाउनको लागि श्रीवरवरमुनी स्वामीजी महाराजले आफ्ना अतिप्रीय योग्य ८ जना शिष्यहरुलाई अाचार्य नियुक्त गर्नु भयो । वहाँ ८ जना आचार्यहरुलाई अष्टदिग्गज भनिन्छ । आजपनि अष्टदिग्गज आचार्य परम्पराबाटनै श्रीवैष्णव शिष्य परम्परा चलिरहेको छ ।
  • ७४ सिंहाशनाधिपति – श्रीवैष्णव सम्प्रदायलाई सबैतिर प्रचार प्रसार गर्नको लागि जीवात्माहरुलाई श्रीवैष्णव बनाउनको लागि श्रीरामानुज स्वामीजी महाराजले आफ्ना अतिप्रीय योग्य ७४ जना शिष्यहरुलाई अाचार्य नियुक्त गर्नु भयो । वहाँ ७४ जना आचार्यहरुलाई ७४ सिंहाशनाधिपति भनिन्छ ।

श्रीवैष्णव दर्शनशास्त्र सम्बन्धि शब्दावली

  • विशिष्टाद्वैत – चित् अचित् र ईश्वर सम्बन्धि दर्शनः भगवान श्रीमन्नारायण सर्वोच्च ब्रम्ह हुनुहुन्छ र चित् तथा अचित् भगवानकै अंश हुन् भन्ने प्रमाणिक वैदिक सिद्दान्तः श्रीवैष्णव सिद्दान्त
  • सिद्दान्त – श्रीवैष्णव सिद्दान्त
  • मिथुन – दम्पत्ति – भगवान र महालक्ष्मी
  • एकायनम् – भगवान श्रीमन्नारायणको सर्वोच्चलाई स्वीकार गर्नु तर भगवानलाई श्रीयपतिको रुपमा महत्व नदिनु ।
  • मायावाद – यस्तो सिद्दान्त जसले एक ब्रम्हलाई सत्य मान्छ र अरु सबै बस्तुलाई असत्य वा भ्रम मान्छ । श्रीवैष्णव सम्प्रदायले मायावादको घोर विरोध गर्दछ ।
  • आस्तिक – जसले शास्त्रलाई प्रमाण मान्दै श्रीमन्नारायण भगवानको भक्ति गर्दछ ।
  • नास्तिक – जसले शास्त्र मान्दैन । पाखण्डी ।
  • बाह्य – जसले शास्त्र मान्दैन । पाखण्डी ।
  • कुदृष्टी – जसले आफ्नो सजीलोको लागि शास्त्रको गलत व्याख्या गर्छ ।
  • आप्त – विश्वसनीय श्रोत
  • प्रमा – वैध तथा वास्तविक ज्ञान
  • प्रमेय – वास्तविक ज्ञानको उद्देश्य
  • प्रमाता – वास्तविक ज्ञान प्रदान गर्ने आचार्य
  • प्रमाण – वास्तविक ज्ञान प्राप्त गर्ने साधन
    • प्रत्यक्ष प्रमाण – अाँखाले देखेर कानले सुनेर प्रत्यक्ष रुपमा प्राप्त गरिने प्रमाण
    • अनुमान – पुराना अनुभवहरुबाट निष्कर्ष निकालिएको
    • शब्द – शास्त्रमा लेखिएको प्रमाण
  • तत्व त्रय – प्रपन्नहरुले बुझ्नै पर्ने तीन सत्यहरु
    • चित – जीवात्मा, चेतन
    • अचित – निर्जीव वस्तु, प्रकृति
    • ईश्वर – भगवान श्रीमन्नारायण
  • रहस्य त्रय – पञ्चसंस्कार अथवा समाश्रयण गराउँदा आचार्यद्वारा प्रदान गरिने तीन गोप्य मन्त्र
    • मुलमन्त्र – अष्टाक्षरी मन्त्र
    • द्वयम् – द्वय मन्त्र
    • चरम श्लोक – चरम मन्त्र
  • अर्थ पञ्चक – आचार्यद्वारा प्रदान गरिने पाँच आधारभुत सिद्दान्त
    • जीवात्मा – चित्
    • परमात्मा – भगवान
    • उपेय, प्राप्य – लक्ष्य
    • उपाय – लक्ष्य प्राप्त गर्ने साधन
    • विरोधी – लक्ष्य प्राप्तीमा आउने बाधाहरु
  • आकारत्रय – प्रत्येक जीवात्मासंग हुनुपर्ने तीन अाधारभुत गुणहरु
    • अनन्य शेषत्व – भगवानलाई नै एकमात्र स्वामी मान्नु
    • अनन्य शरणत्व – भगवानलाई नै एकमात्र संरक्षक मान्नु
    • अनन्य भोग्यत्व – आफुलाई भगवानको बस्तु मान्नु
  • सामानाधिकरण्य – एक भन्दा बढी तत्वको लागि एक समान आधार
  • वैयधिकरण्य – एक भन्दा बढी तत्वको लागि विभिन्न आधार
  • समष्टी सृष्टी – भगवानले पञ्चभुतको सृष्टी गरिसकेपछि ब्रम्हालाई नियुक्त गर्नुहुन्छ । यहाँसम्मको सृष्टीलाई समष्टी सृष्टी भनिन्छ ।
  • व्यष्टी सृष्टी – भगवानले अाफ्नो अन्तर्यामी रुपबाट ब्रम्हा तथा ऋषीहरुलाई सृष्टी गर्नको लागि अधिकार सम्पन्न गर्नुहुन्छ । यहाँसम्मको चरणलाई व्यष्टी सृष्टी भनिन्छ ।
  • व्यष्टी संहार – भगवानले अाफ्नो अन्तर्यामी रुपबाट रुद्र, अग्नी देवताहरुलाई संहार गर्नको लागि अधिकार सम्पन्न गर्नुहुन्छ ।
  • समष्टी संहार – भगवानले पञ्चभुत तथा अन्य सृष्टीलाई आफुमा समाहित गर्नुहुन्छ ।

अधिक जानकारीको लागि: http://kaarimaaran.com/downloads.html

श्रीवानमामलै रामानुज जीयर तिरुवडिगले शरणम् ।

अडियन् प्रमोद रामानुज दास (नेपाल)

Source – https://srivaishnavagranthams.wordpress.com/readers-guide/

archived in https://srivaishnavagranthamsnepali.wordpress.com/

प्रमेय (लक्ष्य) – http://koyil.org
प्रमाण (शास्त्र)– http://granthams.koyil.org
प्रमाता (आचार्य)– https://guruparamparai.wordpress.com
श्रीवैष्णव बालबालिकाहरुको लागि– http://pillai.koyil.org